Spis treści
Litania do świętego Stanisława Kostki - tekst
Litania do świętego Stanisława Kostki to modlitwa prywatna. Składa się z wezwań do jezuickiego nowicjusza z Rostkowa (1550-1568), patrona dzieci i młodzieży. Na każde wezwanie odpowiada się „módl się za nami”. Najczęściej odmawia się ją we wrześniu, przed świętem obchodzonym w Polsce 18 września, a także przed bierzmowaniem. Nie jest to litania zatwierdzona do publicznej liturgii całego Kościoła.
Moje źródła to lektura dawnych modlitewników i życiorysów świętego. Wersji tej litanii jest kilka. Część stała, czyli otwarcie i zakończenie, brzmi tak samo jak w innych litaniach z polskich modlitewników. Wezwania środkowe streszczają życiorys świętego i w różnych wydaniach różnią się słowami. Niżej podaję układ do prywatnej modlitwy.
Tekst litanii do św. Stanisława Kostki
Kyrie elejson, Chryste elejson, Kyrie elejson.
Chryste, usłysz nas. Chryste, wysłuchaj nas.
Ojcze z nieba, Boże, zmiłuj się nad nami.
Synu, Odkupicielu świata, Boże, zmiłuj się nad nami.
Duchu Święty, Boże, zmiłuj się nad nami.
Święta Trójco, Jedyny Boże, zmiłuj się nad nami.
Święta Maryjo, módl się za nami.
Po tym otwarciu następują wezwania do świętego. Na każde z nich odpowiada się: módl się za nami.
- Święty Stanisławie Kostko, synu Rostkowa i ziemi mazowieckiej,
- Uczniu kolegium jezuitów w Wiedniu, wierny w nauce i modlitwie,
- Cierpliwy wobec upokorzeń i niezrozumienia najbliższych,
- Miłośniku Najświętszego Sakramentu,
- Gorliwy czcicielu Matki Bożej,
- Wzorze czystości serca,
- Pielgrzymie pieszej drogi z Wiednia do Rzymu,
- Przyjęty przez św. Piotra Kanizjusza w Dylindze,
- Nowicjuszu Towarzystwa Jezusowego, posłuszny przełożonym,
- Wierny swemu powołaniu aż do śmierci,
- Patronie dzieci i młodzieży,
- Opiekunie ministrantów i młodzieży uczącej się,
- Jeden z patronów Polski,
Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata, przepuść nam, Panie.
Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata, wysłuchaj nas, Panie.
Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata, zmiłuj się nad nami.
K: Módl się za nami, święty Stanisławie.
W: Abyśmy się stali godnymi obietnic Chrystusowych.
Módlmy się: Boże, Ty w młodym Stanisławie Kostce pokazałeś, że wierność powołaniu jest możliwa w każdym wieku. Za jego wstawiennictwem pomóż nam rozpoznawać Twoją wolę i iść drogą, którą nam wskazujesz. Przez Chrystusa, Pana naszego. Amen.
Wezwania litanii a życiorys świętego
Wezwania z litanii nie są przypadkowe. Każde z nich odsyła do konkretnego epizodu z życiorysu. Gdy odmawia się ją z dziećmi albo ministrantami, warto przed modlitwą objaśnić kilka z nich:
- Czystość serca - hagiografowie podkreślają, że Kostka unikał rozmów i towarzystwa, które uważał za gorszące, nawet kosztem kpin kolegów w Wiedniu.
- Posłuszeństwo - w nowicjacie w Rzymie wypełniał zwykłe, proste obowiązki. Właśnie to źródła jezuickie wskazują jako jego drogę świętości.
- Umiłowanie Eucharystii - z jego wiedeńską chorobą wiąże się tradycja o Komunii przyniesionej mu przez aniołów. Jest to przekaz hagiograficzny, nie fakt historyczny w ścisłym sensie.
- Nabożeństwo do Maryi - według tradycji to Matka Boża miała go skierować do Towarzystwa Jezusowego. Zmarł zaś w uroczystość Wniebowzięcia.
- Pielgrzymka - piesza droga z 1567 roku stała się symbolem wierności wybranemu powołaniu.
Kiedy odmawiać litanię: wrzesień, rekolekcje, bierzmowanie
W modlitewnikach powtarza się kilka okazji, przy których sięga się po tę litanię. Najczęściej są to:
- Dni przed świętem 18 września, także jako część nowenny (od 9 do 17 września).
- Początek roku szkolnego i akademickiego, gdy młodzież prosi o pomoc w nauce i w dobrych wyborach.
- Przygotowanie do bierzmowania, zwłaszcza jeśli kandydat wybiera Kostkę na patrona.
- Spotkania ministrantów i scholi, dla których święty jest tradycyjnym opiekunem.
- Rekolekcje młodzieżowe i dni skupienia poświęcone powołaniu.
Czy ta litania ma zatwierdzenie Kościoła?
Nie, w sensie liturgii całego Kościoła. Do publicznego użytku Stolica Apostolska zatwierdziła tylko kilka litanii, m.in. Loretańską i do Wszystkich Świętych. Litanie do poszczególnych świętych, tak jak litania do świętej Rity i kiedy ją odmawiać, służą przede wszystkim modlitwie prywatnej. Według Kodeksu Prawa Kanonicznego (kan. 826 §3, 1983) modlitewniki dla wiernych nie powinny być wydawane bez zezwolenia ordynariusza miejsca. Do modlitwy w grupie najlepiej więc wybrać wydanie z aprobatą kościelną.
Jak brzmi modlitwa do św. Stanisława Kostki?
Modlitwa do św. Stanisława Kostki to prośba o jego wstawiennictwo u Boga. Najczęściej dotyczy wytrwałości w wierze, dobrego wyboru drogi życiowej oraz opieki nad dziećmi i młodzieżą. Katolicy nie modlą się do świętego jako źródła łaski. Proszą go o modlitwę, zgodnie z nauką o wstawiennictwie świętych (KKK 956, 1994). Poniżej podaję trzy krótkie teksty do odmawiania własnymi słowami.
Krótka modlitwa o wstawiennictwo świętego
Święty Stanisławie Kostko, który w młodym wieku z odwagą poszedłeś za głosem Boga, módl się za mną. Pomóż mi być wiernym Chrystusowi w codziennych obowiązkach, w nauce i w pracy. Amen.
Ta modlitwa jest krótka. Można ją dołączyć do porannego pacierza albo odmówić na koniec litanii.
Modlitwa młodzieży o wytrwałość
Święty Stanisławie, patronie młodzieży, wiesz, czym jest presja otoczenia i niezrozumienie najbliższych. Wyproś mi odwagę, żebym nie wstydził się wiary, mądrość w wyborze szkoły, pracy i drogi życiowej oraz czyste serce w przyjaźniach. Amen.
Ten tekst dobrze sprawdza się przed egzaminem, przeprowadzką na studia albo bierzmowaniem. Nie zastępuje nauki ani rozmowy z rodzicami czy duszpasterzem. Jest prośbą o siłę, a nie obietnicą konkretnego wyniku.
Modlitwa rodziców za dzieci
Tak, istnieje też modlitwa rodziców, a często dziadków, za dzieci i wnuki. Oto przykładowa wersja:
Święty Stanisławie Kostko, polecam Ci moje dzieci (imiona). Wstawiaj się za nimi u Boga, aby rosły w wierze, uczciwości i dobroci. Daj mi cierpliwość, żebym towarzyszył im mądrze, także wtedy, gdy wybierają inaczej, niż bym chciał. Amen.
Dlaczego katolicy proszą świętych o wstawiennictwo?
Według Katechizmu święci, złączeni z Chrystusem, nie przestają wstawiać się za nami u Ojca. Ta nauka łączy kilka dokumentów:
- KKK 956 (1994) mówi o wstawiennictwie świętych, którzy w niebie modlą się za Kościół na ziemi.
- KKK 2683 (1994) nazywa świętych świadkami, którzy nas poprzedzili i nadal uczestniczą w żywej tradycji modlitwy.
- Sobór Watykański II, konstytucja Lumen gentium, nr 50 (1964), opisuje komunię Kościoła pielgrzymującego z Kościołem w niebie.
- KPK, kan. 1186 (1983), mówi, że Kościół popiera prawdziwą i autentyczną cześć świętych.
Parafraza: Święci, będąc ściślej zjednoczeni z Chrystusem, nie przestają wstawiać się za nami u Ojca, ofiarując zasługi zdobyte na ziemi. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 956, 1994
Kim był święty Stanisław Kostka?
Święty Stanisław Kostka urodził się 28 grudnia 1550 roku w Rostkowie na Mazowszu, w rodzinie szlacheckiej. Uczył się w kolegium jezuitów w Wiedniu. W 1567 roku pieszo wyruszył do Rzymu, aby wstąpić do Towarzystwa Jezusowego. Zmarł w nowicjacie 15 sierpnia 1568 roku, mając 17 lat (Martyrologium Romanum, 2004, pod 15 sierpnia).
Rostków i kolegium jezuitów w Wiedniu
Stanisław wychowywał się w Rostkowie. Do Wiednia pojechał ze starszym bratem Pawłem, aby uczyć się w kolegium jezuickim. Z wiedeńskim okresem życiorysy wiążą kilka wydarzeń:
- Nauka w kolegium jezuitów, gdzie Stanisław wyróżniał się pilnością i pobożnością.
- Napięcia z bratem Pawłem, który miał inne niż on wyobrażenia o życiu młodego szlachcica.
- Ciężka choroba, z którą tradycja łączy przekaz o Komunii przyniesionej przez aniołów.
- Decyzja o wstąpieniu do jezuitów, której wiedeńscy jezuici nie chcieli przyjąć bez zgody ojca.
Droga z Wiednia do Rzymu w 1567 roku
Latem 1567 roku Stanisław potajemnie opuścił Wiedeń, przebrany za pielgrzyma. Najpierw dotarł do Dylingi w Bawarii. Tam przyjął go św. Piotr Kanizjusz i przez kilka tygodni sprawdzał jego powołanie przy prostych pracach domowych w kolegium. Potem Stanisław ruszył przez Alpy do Rzymu. Ta piesza wędrówka liczyła setki kilometrów. Kiedy sama chodzę między miasteczkami północnej Wielkopolski od jednej fary do drugiej, łatwiej mi sobie wyobrazić, ile uporu wymagała taka droga od siedemnastolatka.
Nowicjat i śmierć w Rzymie 15 sierpnia 1568
W Rzymie przyjął go generał zakonu, św. Franciszek Borgiasz. Nowicjat Stanisław odbywał przy kościele Sant'Andrea al Quirinale. Spędził w nim około dziesięciu miesięcy. Zmarł w nocy na 15 sierpnia 1568 roku, w uroczystość Wniebowzięcia NMP. Tam też spoczywają jego relikwie.
Co znaczy kanonizacja Kostki z 1726 roku?
Kanonizacja oznacza, że Kościół uroczyście uznaje heroiczność cnót danej osoby i stawia ją wiernym za wzór. Etapy wyniesienia Kostki na ołtarze przebiegały tak:
- 15 sierpnia 1568 - śmierć w Rzymie i szybko rosnąca opinia świętości.
- 1605 - beatyfikacja.
- 1726 - kanonizacja przez papieża Benedykta XIII, razem ze św. Alojzym Gonzagą.
- 2018 - Rok św. Stanisława Kostki w Polsce, w 450. rocznicę śmierci.
Parafraza: Kanonizując niektórych wiernych, czyli uroczyście ogłaszając, że praktykowali heroicznie cnoty i żyli w wierności łasce Bożej, Kościół uznaje moc Ducha świętości i podtrzymuje nadzieję wiernych, dając im świętych jako wzory i orędowników. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 828, 1994
Kiedy jest wspomnienie św. Stanisława Kostki?
Wspomnienie św. Stanisława Kostki przypada w Polsce 18 września. Ma tu rangę święta, bo Kostka jest jednym z patronów Polski. Zmarł 15 sierpnia, ale tego dnia Kościół obchodzi uroczystość Wniebowzięcia NMP. Jezuici i część dawnych kalendarzy wspominają go 13 listopada. Rangę obchodu w danym roku podaje aktualny kalendarz liturgiczny diecezji.
Dlaczego nie 15 sierpnia?
Data śmierci świętego to 15 sierpnia. Tego dnia przypada jednak uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, a ona ma pierwszeństwo przed wspomnieniem świętych. Tradycja widzi w tej zbieżności znak jego nabożeństwa do Maryi. Martyrologium Romanum (2004) wymienia go pod datą śmierci, ale obchód liturgiczny przeniesiono na inny dzień.
Co oznacza data 13 listopada?
13 listopada to data wspomnienia w Towarzystwie Jezusowym. Dawniej występowała też w szerszym kalendarzu. Dlatego w starszych książkach i w jezuickich wspólnotach za granicą spotyka się tę datę. Różnice zestawiam tak:
- 15 sierpnia - data śmierci (dies natalis) zapisana w Martyrologium Romanum.
- 18 września - święto w kalendarzu liturgicznym dla Polski.
- 13 listopada - wspomnienie w kalendarzu własnym Towarzystwa Jezusowego.
- 9-17 września - zwyczajowy czas nowenny przed polskim świętem.
Gdzie sprawdzić obchody w danym roku?
Przed zaplanowaniem nabożeństwa, odpustu czy wyjazdu do Rostkowa trzeba sprawdzić bieżące informacje. Gdy 18 września wypada w niedzielę, liturgia niedzieli ma pierwszeństwo. Aktualny porządek podają kalendarz liturgiczny diecezji (ordo), strona Konferencji Episkopatu Polski oraz strony sanktuarium w Rostkowie i polskich prowincji jezuitów. Godzin nabożeństw i programu uroczystości nie podaję. Trzeba je sprawdzić u źródła w danym roku.
Dlaczego św. Stanisław Kostka jest patronem młodzieży?
Św. Stanisław Kostka jest patronem młodzieży, bo zmarł jako siedemnastolatek. Był uczniem i nowicjuszem, a o swoim powołaniu zdecydował wbrew presji rodziny. Jest też jednym z patronów Polski i tradycyjnym opiekunem ministrantów. Konferencja Episkopatu Polski ogłosiła rok 2018 Rokiem św. Stanisława Kostki, w 450. rocznicę jego śmierci.
Patron Polski, dzieci i ministrantów
Patronaty Kostki narosły w ciągu stuleci. Część z nich ma charakter zwyczaju, a nie formalnego aktu. Najczęściej wymienia się:
- Patron Polski - obok m.in. św. Wojciecha i św. Stanisława ze Szczepanowa. Dlatego w Polsce jego obchód ma rangę święta.
- Patron dzieci i młodzieży, szczególnie uczniów i studentów, ze względu na wiek i szkolną drogę świętego.
- Opiekun ministrantów - tradycja wiąże go z Liturgiczną Służbą Ołtarza przez jego umiłowanie Eucharystii.
- Patron nowicjuszy jezuickich - w Towarzystwie Jezusowym jest wzorem młodego zakonnika.
- Patron szkół i parafii - wiele z nich nosi jego imię, co łatwo pomylić z samym świętym.
Szukam w kościołach śladów takich patronatów. W Rogoźnie, według dawnej strony parafii św. Wita z 2023 roku, działała Liturgiczna Służba Ołtarza, a obok niej Dziecięcy Chór św. Wita. To dobry przykład wspólnot, które zwykle sięgają po modlitwę do Kostki.
Za co młodzi cenią Kostkę?
Za konsekwencję. Jego historia to nie legenda o chłopcu bez problemów, tylko opowieść o kimś, kto zmagał się z niezrozumieniem i mimo to wybrał swoją drogę. Patronat nad młodzieżą jest zwyczajem, a nie dogmatem. KPK (kan. 1186, 1983) zachęca do czci świętych, ale nie wyznacza żadnemu z nich „zakresu działania”.
Nowenna przed 18 września - jak ją odmawiać
Nowenna do św. Stanisława Kostki to dziewięciodniowa modlitwa, odmawiana zwykle od 9 do 17 września. Kończy się w przeddzień polskiego święta. Każdy dzień ma ten sam schemat: rozważanie z życia świętego, litanię lub modlitwę, „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Maryjo” i „Chwała Ojcu”. Intencje dni wybiera się samodzielnie. Nowenna jest formą pobożności ludowej, nie obowiązkiem.
Jak ułożyć jeden dzień nowenny?
Jeden dzień nowenny składa się z pięciu kroków i zajmuje około 10-15 minut:
- Znak krzyża i krótka cisza, w której wypowiada się intencję dnia.
- Lektura krótkiego fragmentu z życiorysu świętego, np. o drodze do Dylingi.
- Litania do św. Stanisława Kostki albo jedna z modlitw podanych wyżej.
- „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Maryjo” i „Chwała Ojcu”.
- Wezwanie końcowe: „Święty Stanisławie Kostko, módl się za nami”.
Jakie intencje wybrać na dni nowenny?
Poniższy podział to propozycja. Każdy może go dopasować do swojej sytuacji.
| Dzień | Data | Rozważanie | Intencja |
|---|---|---|---|
| 1 | 9 września | Dzieciństwo w Rostkowie | Rodzina i dom |
| 2 | 10 września | Nauka w Wiedniu | Uczniowie i studenci |
| 3 | 11 września | Trudne relacje z bratem | Zgoda w rodzeństwie |
| 4 | 12 września | Choroba i Eucharystia | Chorzy i ministranci |
| 5 | 13 września | Ucieczka z Wiednia | Odwaga w wyborach |
| 6 | 14 września | Dylinga i św. Piotr Kanizjusz | Nauczyciele i wychowawcy |
| 7 | 15 września | Droga przez Alpy | Rozeznanie powołania |
| 8 | 16 września | Nowicjat w Rzymie | Czystość serca, przyjaciele |
| 9 | 17 września | Śmierć w dniu Wniebowzięcia | Młodzież w Polsce |
Kiedy nowenna ma szczególny sens?
Najbardziej naturalnie wpisuje się w początek roku szkolnego, bo wrzesień i tak jest czasem nowych decyzji. Druga dobra okazja to przygotowanie do bierzmowania. Wtedy dobrze połączyć ostatni dzień nowenny ze spowiedzią. Kandydatom przyda się przypomnienie, jak przebiega formuła spowiedzi świętej przed bierzmowaniem. Trzecia okazja to rekolekcje ministrantów. Nowenna nie jest sposobem na zdany egzamin ani gwarancją łaski. To dziewięć dni modlitwy w konkretnej intencji.
Stanisław Kostka a św. Stanisław biskup - jak ich nie pomylić?
Św. Stanisław ze Szczepanowa był biskupem krakowskim i męczennikiem. Zginął w 1079 roku, a jego uroczystość przypada w Polsce 8 maja. Św. Stanisław Kostka był jezuickim nowicjuszem z Rostkowa, zmarł w Rzymie w 1568 roku, a jego święto przypada 18 września. Obaj są patronami Polski, ale modlitwy i litanie do nich to zupełnie różne teksty.
Ilu jest świętych Stanisławów?
Z Polską związanych jest co najmniej czterech kanonizowanych świętych o imieniu Stanisław. W wyszukiwarce i w księgarniach najczęściej myli się ich teksty:
- Św. Stanisław ze Szczepanowa (zm. 1079) - biskup krakowski, męczennik, patron Polski.
- Św. Stanisław Kostka (1550-1568) - jezuicki nowicjusz, patron młodzieży.
- Św. Stanisław Kazimierczyk (zm. 1489) - kanonik regularny z krakowskiego Kazimierza, kanonizowany w 2010 roku.
- Św. Stanisław Papczyński (1631-1701) - założyciel marianów, kanonizowany w 2016 roku. Do niego odnosi się fraza „litania do św. Stanisława Papczyńskiego”.
Tabela: trzej Stanisławowie w kalendarzu
| Cecha | Stanisław ze Szczepanowa | Stanisław Kostka | Stanisław Papczyński |
|---|---|---|---|
| Lata życia | ok. 1030-1079 | 1550-1568 | 1631-1701 |
| Stan | biskup krakowski | nowicjusz jezuicki | kapłan, zakonnik |
| Obchód w Polsce | 8 maja (uroczystość) | 18 września (święto) | według kalendarza marianów i diecezji |
| Główne patronaty | Polska, Kraków | młodzież, Polska, ministranci | zgromadzenie marianów |
| Miejsce kultu | Kraków, Szczepanów | Rzym, Rostków | Góra Kalwaria |
Jak nie pomylić litanii i modlitw?
Najprostsza wskazówka: sprawdź, czy w tekście pojawia się biskup i męczeństwo (to Szczepanów), czy nowicjat i Rostków (to Kostka). To samo dotyczy innych popularnych litanii do świętych. Każda ma swój rys: litania do świętego Antoniego mówi o kaznodziei z Padwy, litania do świętej Anny o matce Maryi, a litania do świętego Jana Pawła II o papieżu z Wadowic. Tak samo osobne teksty mają litania do świętego Wojciecha i modlitwa do św. Stanisława biskupa.
Najczęściej zadawane pytania
Ile lat miał Stanisław Kostka, gdy zmarł?
Miał 17 lat. Urodził się 28 grudnia 1550 roku, a zmarł 15 sierpnia 1568 roku w Rzymie, po około dziesięciu miesiącach nowicjatu w Towarzystwie Jezusowym. Jest jednym z najmłodszych polskich świętych kanonizowanych w dawnych wiekach.
Gdzie spoczywa święty Stanisław Kostka?
Relikwie świętego spoczywają w Rzymie, w jezuickim kościele Sant'Andrea al Quirinale, przy którym odbywał nowicjat. W Polsce najważniejszym miejscem kultu jest sanktuarium w jego rodzinnym Rostkowie na Mazowszu. Aktualny program uroczystości trzeba sprawdzić na stronie sanktuarium.
Czy litanię do św. Stanisława Kostki można odmawiać w grupie?
Tak. Litanię można odmawiać wspólnie, np. w grupie młodzieżowej, z ministrantami, w szkole albo w rodzinie. Prowadzący czyta wezwania, a pozostali odpowiadają „módl się za nami”. O nabożeństwie w kościele decyduje duszpasterz danej wspólnoty.
Co to był Rok św. Stanisława Kostki?
Rok 2018 obchodzono w Polsce jako Rok św. Stanisława Kostki, w 450. rocznicę jego śmierci. Ogłosiła go Konferencja Episkopatu Polski. Inicjatywy duszpasterskie skierowano przede wszystkim do dzieci i młodzieży.
Czy można wybrać św. Stanisława Kostkę na patrona bierzmowania?
Tak. Kandydat do bierzmowania może wybrać każdego świętego lub błogosławionego, a Kostkę wybiera się szczególnie często ze względu na jego młody wiek. Dobrze poznać wcześniej jego życiorys, żeby wybór nie był przypadkowy. Szczegóły przygotowania podaje parafia kandydata.
Kto kanonizował Stanisława Kostkę?
Kanonizacji dokonał papież Benedykt XIII w 1726 roku, razem ze św. Alojzym Gonzagą, drugim młodym jezuitą. Beatyfikacja nastąpiła wcześniej, w 1605 roku. Od tego czasu kult Kostki szybko objął Polskę i całe Towarzystwo Jezusowe.
Jak przedstawia się św. Stanisława Kostkę w sztuce?
Najczęściej jako młodzieńca w czarnym habicie jezuickim, z lilią, symbolem czystości. Popularne są też sceny z tradycji: Komunia przyniesiona przez anioła oraz Matka Boża podająca mu Dzieciątko Jezus. W kościołach w Polsce zobaczymy go na obrazach w ołtarzach bocznych i na feretronach.
Agnieszka Rybarczyk - pochodzi z północnej Wielkopolski i od lat jeździ po miasteczkach między Obornikami, Wągrowcem a Chodzieżą, fotografując i opisując ceglane kościoły gotyckie.
Aktualizacja: październik 2026
Źródła i literatura
- Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 828, 956, 2683, Pallottinum, Poznań 1994; tekst na vatican.va.
- Martyrologium Romanum, editio altera, Typis Vaticanis 2004, wpis pod 15 sierpnia.
- Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 826 §3 i kan. 1186, przekład polski zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu Polski.
- Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium, nr 50, 1964; tekst na vatican.va.
- Konferencja Episkopatu Polski, materiały Roku św. Stanisława Kostki, 2018; episkopat.pl.
- Jezuici w Polsce, materiały o życiu św. Stanisława Kostki; jezuici.pl.




