Modlitwy świętej Gertrudy - za dusze czyśćcowe

Opracowała: Agnieszka Rybarczyk · stan na 28.10.2026

Spis treści

Modlitwy świętej Gertrudy za dusze czyśćcowe: odpowiedź w skrócie

Modlitwy świętej Gertrudy za dusze czyśćcowe to przede wszystkim krótka modlitwa „Ojcze Przedwieczny, ofiaruję Ci Najdroższą Krew…”. Pobożna tradycja wiąże ją z Gertrudą Wielką z Helfty (1256-1301/1302). Obiecanego w broszurach uwolnienia 1000 dusz nie ma w jej autentycznych pismach. Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 1032) za zmarłych poleca przede wszystkim Eucharystię, a także modlitwę, jałmużnę i odpusty.

Ten tekst często widuję na ulotkach zostawionych w kruchtach kościołów, które fotografuję między Obornikami, Wągrowcem a Chodzieżą. Na każdej ulotce brzmi trochę inaczej i ma inny podpis. Dlatego zebrałam to, co da się sprawdzić w źródłach:

• Kim była Gertruda: mniszka z klasztoru w Helfcie w Saksonii. Benedykt XVI poświęcił jej katechezę 6 października 2010 r.
• Tekst modlitwy: podaję brzmienie obiegowe i wyjaśniam, co znaczy „ofiarowanie Krwi Chrystusa”.
• Obietnica 1000 dusz: co mówi o niej Katechizm (KKK 67) i Sobór Trydencki (1563).
• Nauka Kościoła: czyściec (KKK 1030-1032), biblijny fragment 2 Mch 12,43-46 i Msza za zmarłych.
• Praktyka: odpust zupełny 1-8 listopada, Dzień Zaduszny 2 listopada, wypominki i spokojna modlitwa na co dzień.

Kim była święta Gertruda z Helfty?

Gertruda Wielka z Helfty (1256-1301/1302) była mniszką z klasztoru w Helfcie w Saksonii. To jedna z najważniejszych mistyczek średniowiecza i autorka „Zwiastuna Bożej miłości” (Legatus divinae pietatis). Benedykt XVI omówił jej życie i duchowość na audiencji generalnej 6 października 2010 r. Jej wspomnienie liturgiczne przypada 16 listopada.

Mistyczka z Saksonii: życie 1256-1301/1302 i wspomnienie 16 listopada

Gertruda urodziła się 6 stycznia 1256 r. Jej rodzina nie jest znana. Mniej więcej w wieku pięciu lat trafiła do klasztoru w Helfcie, gdzie zdobyła wykształcenie znacznie szersze, niż było wtedy typowe dla kobiet. Łacinę i literaturę znała bardzo dobrze. Około 25. roku życia przeżyła nawrócenie, które sama opisywała jako zwrot od nauki świeckiej ku Pismu Świętemu i teologii. Zmarła w Helfcie w 1301 lub 1302 r. Źródła nie są tu zgodne, więc podaję obie daty.

• Data urodzenia: 6 stycznia 1256 r., czyli w uroczystość Objawienia Pańskiego.
• Miejsce życia: klasztor w Helfcie koło Eisleben, w Saksonii.
• Przydomek: „Wielka”. To wyjątkowe wyróżnienie wśród świętych kobiet.
• Wspomnienie: 16 listopada, w ogólnym kalendarzu Kościoła jako wspomnienie dowolne.
• Duchowość: skupiona na Sercu Jezusa, dlatego uważa się ją za prekursorkę późniejszego nabożeństwa do Najświętszego Serca.

Pisma: „Zwiastun Bożej miłości” i „Ćwiczenia duchowe”

Gertruda zostawiła dwa ważne dzieła. Pierwsze to Legatus divinae pietatis, po polsku „Zwiastun Bożej miłości”, w pięciu księgach. Własną ręką napisała tylko księgę drugą. Pozostałe spisały współsiostry na podstawie jej relacji. Drugie dzieło to Exercitia spiritualia („Ćwiczenia duchowe”), siedem rozważań związanych m.in. z chrztem, ślubami zakonnymi i przygotowaniem na śmierć.

Benedykt XVI przedstawił Gertrudę jako jedną z najsłynniejszych mistyczek, kobietę wykształconą, której doświadczenie modlitwy wyrastało z liturgii i Pisma Świętego, a nie z nadzwyczajnych zjawisk (parafraza). - Benedykt XVI, audiencja generalna, 6 października 2010

Czym różni się Gertruda od Mechtyldy z Hackeborn?

Mechtylda z Hackeborn to starsza współsiostra i duchowa mistrzyni Gertrudy z tego samego klasztoru. W opracowaniach te imiona łatwo pomylić, a dochodzi do tego jeszcze trzecia postać:

• Mechtylda z Hackeborn: mistyczka i kierowniczka chóru w Helfcie, autorka „Księgi szczególnej łaski”.
• Gertruda z Hackeborn: rodzona siostra Mechtyldy i ksieni Helfty. To ona rządziła klasztorem, a nie Gertruda Wielka.
• Gertruda Wielka: zwykła mniszka, nigdy nie była ksienią. Mimo to na obrazach często dostaje pastorał, bo artyści myliliby ją z ksienią.

Czego patronką jest święta Gertruda?

Święta Gertruda z Helfty w pobożności ludowej jest łączona przede wszystkim z modlitwą za dusze czyśćcowe i z kultem Serca Jezusa. Za patronkę podróżnych, pielgrzymów i ogrodników uchodzi inna święta, Gertruda z Nivelles (VII w.), wspominana 17 marca. Te dwie postacie żyły w odstępie ponad sześciuset lat.

Gertruda z Helfty czy Gertruda z Nivelles: dwie różne święte

Przy szukaniu „modlitwy do świętej Gertrudy” najczęściej mylone są właśnie te dwie święte. Najprościej odróżnić je w tabeli:

Cecha	Gertruda Wielka z Helfty	Gertruda z Nivelles
Epoka	XIII w. (1256-1301/1302)	VII w.
Miejsce	Helfta, Saksonia	Nivelles, dzisiejsza Belgia
Rola w klasztorze	mniszka, mistyczka	ksieni opactwa
Wspomnienie	16 listopada	17 marca
Patronaty w tradycji	dusze czyśćcowe (pobożność ludowa), nabożeństwo do Serca Jezusa	podróżni, pielgrzymi, ogrodnicy
Typowe atrybuty	serce, często z Dzieciątkiem Jezus; pastorał (z pomyłki)	pastorał, myszy

Jest jeszcze trzecia Gertruda, zupełnie innego rodzaju: Gertruda Mieszkówna, córka Mieszka II, autorka modlitewnika zwanego Psałterzem Egberta. Nie jest świętą kanonizowaną i nie ma nic wspólnego z modlitwą za dusze czyśćcowe.

• Jeśli modlitwa dotyczy dusz w czyśćcu, chodzi o tradycję związaną z Gertrudą z Helfty.
• Jeśli modlitwa dotyczy podróży albo ogrodu, chodzi o Gertrudę z Nivelles.
• Jeśli obrazek przedstawia świętą z sercem, to najpewniej Gertruda z Helfty.
• Jeśli przy świętej widać myszy, to Gertruda z Nivelles.

Kiedy przypadają imieniny Gertrudy?

Gertruda obchodzi imieniny 17 marca (Gertruda z Nivelles) albo 16 listopada (Gertruda z Helfty). Polskie kalendarze imienin podają też inne daty, związane z mniej znanymi świętymi i błogosławionymi o tym imieniu. Którą datę wybrać, zależy od zwyczaju rodziny.

• 16 listopada to dobry wybór dla osób związanych z modlitwą za zmarłych.
• 17 marca to dobry wybór dla osób, które często podróżują albo pracują w ogrodzie.
• Patronkę najlepiej wybrać przed bierzmowaniem albo przed chrztem córki i trzymać się jej na stałe.
• Pełna lista dat jest w kalendarzu imienin, który podaje patrona przy każdej dacie.

Jaki jest tekst modlitwy św. Gertrudy za dusze czyśćcowe?

Tekst modlitwy św. Gertrudy za dusze czyśćcowe to krótkie ofiarowanie Bogu Ojcu Krwi Chrystusa, połączone z Mszami świętymi sprawowanymi na całym świecie. Pobożna tradycja przypisuje tę modlitwę Gertrudzie z Helfty. Nie występuje ona jednak w jej znanych pismach, a jej sens teologiczny najlepiej wyjaśnia KKK 1032 o Eucharystii ofiarowanej za zmarłych.

Najczęściej spotykam w polskich modlitewnikach i na ulotkach takie brzmienie:

Ojcze Przedwieczny, ofiaruję Ci Najdroższą Krew Twojego Boskiego Syna, Jezusa, w łączności ze wszystkimi Mszami świętymi odprawianymi dziś na całym świecie, za wszystkie dusze w czyśćcu cierpiące, za grzeszników na całym świecie, za grzeszników w Kościele powszechnym, za grzeszników w moim domu i w mojej rodzinie. Amen. - brzmienie obiegowe w polskich modlitewnikach i broszurach

Jak odmawiać modlitwę „Ojcze Przedwieczny”?

Odmawia się ją w trzech prostych krokach. Nie ma tu żadnej obowiązkowej formy, liczby powtórzeń ani pory dnia:

1. Intencja: najpierw w myślach wskaż, za kogo się modlisz. Może to być konkretna zmarła osoba albo „wszystkie dusze w czyśćcu cierpiące”.
2. Słowa modlitwy: odmów tekst powoli, ze świadomością, że ofiarowanie Krwi Chrystusa odsyła do Mszy świętej.
3. Zakończenie: dodaj „Wieczny odpoczynek”. Tak zwykle kończy się modlitwę za zmarłych w polskiej tradycji.
4. Miejsce: dobrze pasuje do wieczornego pacierza, do chwili przy grobie albo do czasu po Komunii w czasie Mszy.

Skąd się wzięła obietnica 1000 dusz?

Obietnica 1000 dusz, czyli zapewnienie, że każde odmówienie modlitwy „uwalnia z czyśćca tysiąc dusz”, pochodzi z popularnych broszur. Nie ma wskazanego źródła w autentycznych pismach Gertrudy. Nie wspomina o niej też katecheza Benedykta XVI z 2010 r. Kościół nie naucza takiej liczby. Ten sam tekst krąży pod różnymi tytułami, np. „modlitwa ratująca 1000 dusz”, co tylko zwiększa zamieszanie.

Objawienia prywatne nie należą do depozytu wiary. Ich zadaniem nie jest ulepszanie ani uzupełnianie Objawienia, tylko pomoc w pełniejszym przeżywaniu go w danej epoce (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 67, 1992

• Liczba „1000” pojawia się w broszurach i na stronach internetowych, a nie w Legatus divinae pietatis.
• Kościół nie podaje żadnego „przelicznika” modlitw na dusze. Losy zmarłych zawierza Bożemu miłosierdziu.
• Słowa „w łączności ze wszystkimi Mszami” są zgodne z nauczaniem Kościoła, niezależnie od tego, kto je ułożył.
• Uczciwie jest odmawiać tę modlitwę jako akt miłości wobec zmarłych, a nie jako rachunek z obiecanym wynikiem.

Czym ta modlitwa różni się od Koronki do Miłosierdzia Bożego?

Obie modlitwy zaczynają się od słów „Ojcze Przedwieczny”, ale mają inne źródło i inną treść. Koronka pochodzi z „Dzienniczka” św. Faustyny, czyli z objawienia prywatnego, i ofiaruje „Ciało i Krew, Duszę i Bóstwo” Jezusa. Modlitwa przypisywana Gertrudzie ofiaruje samą Krew Chrystusa i wprost wymienia dusze czyśćcowe.

• Koronka: odmawiana na różańcu, ma ustaloną strukturę i źródło w „Dzienniczku”.
• Modlitwa „Gertrudy”: jedno zdanie, odmawiane bez różańca.
• Wspólny punkt: obie odwołują się do ofiary Chrystusa, a nie do zasługi samego modlącego się.

Jakie są 3 modlitwy św. Gertrudy za dusze czyśćcowe?

Trzy modlitwy św. Gertrudy to zestaw, który powstał w broszurach i na stronach internetowych. Nie jest to kanon zatwierdzony przez Kościół. W każdym wydaniu zestaw wygląda inaczej. Pewna jest tylko pierwsza pozycja, czyli „Ojcze Przedwieczny”, a autorstwa Gertrudy nie potwierdza żadne z jej pism. Dlatego nie przytaczam tekstów, których wydania nie umiem wskazać.

Dlaczego w różnych źródłach są różne zestawy?

Różne zestawy biorą się z tego, że broszury przepisują od siebie nawzajem. Często wydawca nie jest podany, a tekst nie ma imprimatur. Na ulotkach znalezionych w różnych kościołach mojego regionu widziałam co najmniej kilka wersji:

• „Ojcze Przedwieczny” połączony z modlitwą do Serca Jezusa, przypisywaną Gertrudzie na podstawie jej duchowości.
• „Ojcze Przedwieczny” połączony z ofiarowaniem ran Chrystusa, z dopisaną obietnicą ratowania dusz.
• Zestaw z liczbami powtórzeń, np. „33 razy”. Takich liczb nie znajdziemy w nauczaniu Kościoła.
• Wersje, w których pod tę samą obietnicę podpięto modlitwy innych świętych.
• Modlitwy, w których imię Gertrudy pojawia się dopiero w tytule, a nie w treści.

To samo zjawisko występuje przy innych popularnych tekstach, np. przy modlitwie, którą omawiam w artykule modlitwa do św. Judy Tadeusza. Na kartkach w kruchtach często też pojawiają się „gwarancje”, których nie ma u samego świętego.

Jaki zestaw modlitw za zmarłych można przyjąć bez ryzyka błędu?

Bez ryzyka błędu można przyjąć zestaw trzech modlitw o pewnym pochodzeniu. Każda z nich ma swoje miejsce w liturgii albo w Piśmie Świętym:

1. „Ojcze Przedwieczny”: ofiarowanie Krwi Chrystusa w łączności z Mszami świętymi, bez obietnic liczbowych.
2. „Wieczny odpoczynek”: „Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci. Niech odpoczywają w pokoju wiecznym. Amen.”
3. Psalm 130 (De profundis): „Z głębokości wołam do Ciebie, Panie”. Kościół od wieków modli się tym psalmem za zmarłych, także w Liturgii Godzin.

Co Kościół mówi o czyśćcu i modlitwie za zmarłych?

Czyściec to według Katechizmu Kościoła Katolickiego (KKK 1030-1031) oczyszczenie po śmierci tych, którzy umierają w łasce Bożej, ale nie są jeszcze w pełni oczyszczeni. Mają oni pewność zbawienia. Kościół poleca za nich modlitwę, jałmużnę, odpusty, dzieła pokutne, a przede wszystkim Ofiarę eucharystyczną (KKK 1032).

Czy czyściec jest dogmatem?

Tak. Istnienie czyśćca i to, że modlitwy żywych pomagają zmarłym, Kościół ogłosił jako naukę wiary na soborach we Florencji i w Trydencie (KKK 1031). Dogmatem nie są natomiast szczegóły, takie jak opis „ognia”, czas trwania oczyszczenia czy liczba dusz uwalnianych modlitwą.

• Nauka Kościoła: czyściec istnieje, a pomoc zmarłym ma sens (KKK 1030-1032).
• Pobożność ludowa: listopadowe nabożeństwa, wypominki, znicze na grobach.
• Zwyczaj lokalny: liczby odmówień, „trzydniówki”, przepisywanie modlitw.
• Opinie autorów broszur: obietnice liczbowe, które nie mają oparcia w nauczaniu Kościoła.

2 Księga Machabejska i Sobór Trydencki

Biblijną podstawę modlitwy za zmarłych Katechizm wskazuje w 2 Księdze Machabejskiej. Juda Machabeusz zebrał około dwóch tysięcy drachm srebra i posłał je do Jerozolimy na ofiarę przebłagalną za poległych, aby zostali uwolnieni od grzechu (2 Mch 12,43-46, Biblia Tysiąclecia). Sobór Trydencki w dekrecie o czyśćcu z sesji XXV (1563) potwierdził tę naukę.

Biskupi mają czuwać, aby w kazaniach dla prostego ludu nie poruszano trudnych i subtelnych kwestii o czyśćcu, a rzeczy niepewnych lub mających pozór fałszu nie rozpowszechniano (parafraza). - Sobór Trydencki, sesja XXV, dekret o czyśćcu, 1563

Ten fragment czytam jako bardzo aktualny komentarz do broszur z „tysiącem dusz”. Już w XVI wieku Kościół odróżniał prawdę wiary od niepewnych dopowiedzeń.

Msza za zmarłych jako najważniejsza forma pomocy

Msza za zmarłych jest w nauczaniu Kościoła najważniejszą formą pomocy zmarłym, bo uobecnia ofiarę Chrystusa, którą Kościół składa także za zmarłych wiernych (KKK 1032, 1371). Modlitwy prywatne, także te przypisywane Gertrudzie, są jej uzupełnieniem, a nie zamiennikiem.

Forma pomocy	Status w nauczaniu	Źródło
Msza święta za zmarłego	pierwsza i najważniejsza	KKK 1032, 1371
Odpusty	zalecane przez Kościół	KKK 1032, 1479
Modlitwa i jałmużna	zalecane przez Kościół	KKK 1032; 2 Mch 12,43-46
Modlitwa „Ojcze Przedwieczny”	pobożność prywatna	tradycja przypisywana Gertrudzie

Jak włączyć modlitwy św. Gertrudy w codzienność?

Modlitwy św. Gertrudy najprościej włączyć w codzienność w trzech miejscach: przy wieczornym pacierzu, przy grobie bliskich i w listopadzie, gdy Kościół daje możliwość uzyskania odpustu zupełnego za zmarłych. Szczegółowe warunki odpustu określa Enchiridion indulgentiarum, wydany przez Penitencjarię Apostolską (wyd. IV, 1999).

• Wieczór: jedno „Ojcze Przedwieczny” i „Wieczny odpoczynek” po pacierzu zajmują mniej niż minutę.
• Cmentarz: modlitwa przy grobie przy każdej wizycie, nie tylko 1 listopada.
• Rocznica śmierci: Msza w intencji zmarłego zamówiona we własnej parafii.
• Dzień Zaduszny 2 listopada: nawiedzenie kościoła i modlitwa „Ojcze nasz” oraz „Wierzę w Boga”.

Listopad i odpust za zmarłych: warunki

Odpust zupełny za zmarłych można uzyskać codziennie od 1 do 8 listopada. Trzeba wtedy nawiedzić cmentarz i pomodlić się za zmarłych, choćby w myśli. Dodatkowo 2 listopada odpust można uzyskać, nawiedzając kościół lub kaplicę i odmawiając „Ojcze nasz” i „Wierzę w Boga”. Taki odpust można ofiarować tylko za zmarłych. Do tego dochodzą zwykłe warunki:

1. Spowiedź sakramentalna, odbyta w okresie kilku dni przed lub po. Kto chce sobie przypomnieć jej przebieg, znajdzie go w artykule formuła spowiedzi przed uzyskaniem odpustu.
2. Komunia święta przyjęta w dniu, w którym uzyskuje się odpust.
3. Modlitwa w intencjach Ojca Świętego, np. „Ojcze nasz” i „Zdrowaś Maryjo”.
4. Wolność od przywiązania do jakiegokolwiek grzechu, także powszedniego.
5. Jeden odpust zupełny dziennie. W kolejne dni oktawy można uzyskać kolejne.

W niektórych latach Penitencjaria Apostolska wydawała osobne dekrety, np. w 2020 r. przedłużyła możliwość uzyskania odpustu na cały listopad. Przed listopadem warto więc sprawdzić komunikaty swojej diecezji.

Wypominki i pamięć o zmarłych w polskiej tradycji

Wypominki to polski zwyczaj odczytywania w kościele imion zmarłych, połączony z modlitwą za nich, zwykle w listopadzie. Zasady zgłaszania nazwisk i terminy ustala każda parafia osobno. Ofiara składana przy tej okazji jest dobrowolna i nie ma ustalonej kwoty obowiązkowej.

• Zgłoszenie wypominków: w kancelarii własnej parafii albo na kartkach wykładanych w kościele.
• Msza za zmarłych: zamawia się ją w kancelarii swojej parafii, podając imię zmarłego i proponowaną datę.
• Msze gregoriańskie: tradycja 30 Mszy odprawianych dzień po dniu za jednego zmarłego. O możliwość jej przyjęcia trzeba zapytać w kancelarii.
• Procesja na cmentarzu: w Rogoźnie, według dawnej strony parafii św. Wita z 2021 r., we Wszystkich Świętych odbywała się procesja i Msza na cmentarzu.

Litania do świętej Gertrudy i inne modlitwy

Litanię do świętej Gertrudy warto odmawiać tylko z modlitewnika, który ma imprimatur. W internecie krąży kilka różnych wersji o niepewnym pochodzeniu. Podobnie wygląda sytuacja z wieloma litaniami do świętych, czego przykładem jest litania do świętej Rity i modlitwy do świętych.

• Jeśli tekst nie ma imprimatur, wystarczy krótkie, własne wezwanie: „Święta Gertrudo, módl się za dusze w czyśćcu”.
• Prośba o wstawiennictwo Archanioła Michała, przewodnika dusz w tradycji, opisana w artykule modlitwa do świętych Archaniołów.
• Modlitwy innych świętych, np. modlitwa i nowenna do Ojca Pio, który często zachęcał do modlitwy za zmarłych.
• Różaniec ofiarowany za zmarłych, zwłaszcza w listopadzie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zmarli wiedzą, kto się za nich modli?

Kościół nie określił tego szczegółowo. Uczy natomiast o komunii świętych, w której żywi i zmarli są złączeni w Chrystusie, a modlitwa za zmarłych ma realne znaczenie (KKK 958). Wszystko poza tym to już przypuszczenia, a nie nauka wiary.

Co daje modlitwa za dusze w czyśćcu cierpiące?

Według Katechizmu modlitwa, jałmużna, odpusty i Eucharystia ofiarowane za zmarłych pomagają im w oczyszczeniu (KKK 1032). Kościół nie mierzy tej pomocy liczbą dusz ani dni. Taka modlitwa jest też wyrazem pamięci i miłości wobec bliskich, którzy odeszli.

Jaka jest modlitwa do zmarłych rodziców?

Najprostsza i najbardziej znana to „Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie”. Można dodać psalm 130 („Z głębokości wołam do Ciebie, Panie”) i własne słowa wdzięczności. W rocznicę śmierci warto zamówić Mszę w ich intencji we własnej parafii.

Jaka jest potężna modlitwa za dusze czyśćcowe?

Kościół nie ustala rankingu modlitw ani nie nazywa żadnej z nich „potężną”. Pierwsze miejsce przyznaje Mszy świętej ofiarowanej za zmarłych, bo łączy się ona bezpośrednio z ofiarą Chrystusa (KKK 1032, 1371). Modlitwy prywatne, w tym słowa przypisywane Gertrudzie, są uzupełnieniem Mszy.

Czy święta Gertruda pozostawiła przepowiednie?

Jej autentyczne pisma zawierają opisy wizji i rozmów z Chrystusem, a nie zapowiedzi przyszłych wydarzeń w dzisiejszym rozumieniu. Teksty krążące w sieci jako jej „przepowiednie” warto porównać z polskim wydaniem „Zwiastuna Bożej miłości”. Jeśli fragmentu tam nie ma, nie pochodzi on od Gertrudy.

Ile razy dziennie można odmawiać modlitwę „Ojcze Przedwieczny”?

Kościół nie wyznacza żadnej liczby. Można ją odmawiać raz dziennie, przy każdej wizycie na cmentarzu albo kilka razy w ciągu dnia, zależnie od własnej pobożności. Liczby podawane w broszurach, np. 33 albo 50 razy, są zwyczajem, a nie wymaganiem.

Czy modlitwę św. Gertrudy można odmawiać za konkretną zmarłą osobę?

Tak. Obiegowy tekst wymienia „wszystkie dusze w czyśćcu cierpiące”, ale przed nim albo po nim można dodać imię konkretnej osoby. To zwyczajna praktyka modlitwy wstawienniczej i nie wymaga żadnej specjalnej formuły.

Źródła i literatura

1. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 67, 958, 1030-1032, 1371, 1479; wyd. łac. 1992, wyd. polskie Pallottinum 1994.
2. Benedykt XVI, katecheza o św. Gertrudzie Wielkiej, audiencja generalna 6 października 2010, vatican.va
3. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 1999: 2 Mch 12,43-46; Ps 130
4. Sobór Trydencki, sesja XXV, Dekret o czyśćcu, 3 grudnia 1563.
5. Penitencjaria Apostolska, Enchiridion indulgentiarum. Normae et concessiones, wyd. IV, 1999 (nadanie dotyczące odpustów za zmarłych).
6. Gertruda z Helfty, Legatus divinae pietatis (Zwiastun Bożej miłości) oraz Exercitia spiritualia (Ćwiczenia duchowe), XIII w.