Litania do świętego Józefa - tekst zatwierdzony przez Kościół

Opracowała: · stan na

Spis treści

Litania do świętego Józefa - pełny tekst zatwierdzony przez KEP

Litania do świętego Józefa to modlitwa złożona z wezwań i krótkich odpowiedzi. Prowadzący wymienia tytuły Józefa, Oblubieńca Maryi, a wierni odpowiadają „módl się za nami”. Obecny tekst ma 32 wezwania skierowane do Józefa. Siedem z nich Stolica Apostolska dodała 1 maja 2021 roku (Prot. N. 133/21). Polskie brzmienie Konferencja Episkopatu Polski zatwierdziła 12 czerwca 2021 roku.

Na początek sam tekst, bo po niego przychodzi większość czytelników. Przepisałam go z komunikatu Biura Prasowego KEP „Polski tekst nowych wezwań w Litanii do świętego Józefa” (2021) i porównałam z nim wers po wersie 27 października 2026 roku.

Wezwania, odpowiedzi i modlitwa końcowa

Litania do świętego Józefa

Kyrie eleison. Christe, eleison. Kyrie eleison.
Chryste, usłysz nas. - Chryste, wysłuchaj nas.
Ojcze z nieba, Boże, - zmiłuj się nad nami.
Synu, Odkupicielu świata, Boże, - zmiłuj się nad nami.
Duchu Święty, Boże, - zmiłuj się nad nami.
Święta Trójco, Jedyny Boże, - zmiłuj się nad nami.
Święta Maryjo, - módl się za nami.

Po każdym z poniższych wezwań odpowiada się: módl się za nami.

  • Święty Józefie,
  • Przesławny potomku Dawida,
  • Światło Patriarchów,
  • Oblubieńcze Bogarodzicy,
  • Opiekunie Odkupiciela,
  • Przeczysty stróżu Dziewicy,
  • Żywicielu Syna Bożego,
  • Troskliwy obrońco Chrystusa,
  • Sługo Chrystusa,
  • Sługo zbawienia,
  • Głowo Najświętszej Rodziny,
  • Józefie najsprawiedliwszy,
  • Józefie najczystszy,
  • Józefie najroztropniejszy,
  • Józefie najmężniejszy,
  • Józefie najposłuszniejszy,
  • Józefie najwierniejszy,
  • Zwierciadło cierpliwości,
  • Miłośniku ubóstwa,
  • Wzorze pracujących,
  • Ozdobo życia rodzinnego,
  • Opiekunie dziewic,
  • Podporo rodzin,
  • Podporo w trudnościach,
  • Pociecho nieszczęśliwych,
  • Nadziejo chorych,
  • Patronie wygnańców,
  • Patronie cierpiących,
  • Patronie ubogich,
  • Patronie umierających,
  • Postrachu duchów piekielnych,
  • Opiekunie Kościoła świętego,

Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata, - przepuść nam, Panie.
Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata, - wysłuchaj nas, Panie.
Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata, - zmiłuj się nad nami.

P. Ustanowił go panem domu swego.
W. I zarządcą wszystkich posiadłości swoich.

Módlmy się. Boże, Ty w niewysłowionej Opatrzności wybrałeś świętego Józefa na Oblubieńca Najświętszej Rodzicielki Twojego Syna, spraw, abyśmy oddając mu na ziemi cześć jako opiekunowi, zasłużyli na jego orędownictwo w niebie. Przez Chrystusa, Pana naszego. W. Amen.

Źródło polskiego tekstu i data sprawdzenia

Za słowem „zatwierdzony” w tytule stoją dwa dokumenty, a nie autorytet jakiejś przypadkowej strony z modlitwami. Pierwszy to łaciński list watykańskiej Kongregacji. Drugi to uchwała polskich biskupów o brzmieniu nowych wezwań po polsku.

  • Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów ogłosiła siedem nowych wezwań po łacinie w liście z 1 maja 2021 roku, oznaczonym Prot. N. 133/21.
  • Konferencja Episkopatu Polski zatwierdziła polskie brzmienie 12 czerwca 2021 roku. Tłumaczenie przygotowała Komisja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów KEP.
  • Biuro Prasowe KEP opublikowało pełny tekst litanii razem z objaśnieniem nowych wezwań, a diecezje przekazywały ten komunikat dalej, na przykład archidiecezja przemyska.
  • Data porównania: tekst na tej stronie zestawiłam z komunikatem 27 października 2026 roku.

„Nowe brzmienie Litanii obowiązuje z dniem podjęcia uchwały” - Biuro Prasowe KEP, komunikat „Polski tekst nowych wezwań w Litanii do świętego Józefa”, 2021

Jeśli po 2026 roku pojawi się kolejna zmiana, pierwsza będzie o niej wiedzieć strona Konferencji Episkopatu Polski albo kuria Twojej diecezji. Tam sprawdzaj najnowszy stan.

Jak rozpoznać wersję z uzupełnieniami z 2021 roku?

Najprościej po wezwaniu „Opiekunie Odkupiciela”. W aktualnym tekście stoi zaraz po „Oblubieńcze Bogarodzicy”. Jeśli przeczytasz wydruk i zabraknie Ci któregoś z czterech kontrolnych wezwań, masz przed sobą wersję sprzed czerwca 2021 roku:

  1. „Opiekunie Odkupiciela” między „Oblubieńcze Bogarodzicy” a „Przeczysty stróżu Dziewicy”.
  2. „Sługo Chrystusa” i „Sługo zbawienia” tuż przed „Głowo Najświętszej Rodziny”.
  3. „Podporo w trudnościach” zaraz po „Podporo rodzin”.
  4. Trzy wezwania „Patronie wygnańców / cierpiących / ubogich” przed „Patronie umierających”.

Co zmieniło się w litanii w 2021 roku?

W 2021 roku do litanii dodano siedem wezwań. Podstawą był list Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów z 1 maja 2021 roku (Prot. N. 133/21), wydany w Roku Świętego Józefa ogłoszonym przez papieża Franciszka. Liczba wezwań do Józefa wzrosła wtedy z 25 do 32. Polskie odpowiedniki zatwierdziła KEP 12 czerwca 2021 roku.

Siedem dodanych wezwań w tabeli

Tabela zestawia łacińskie brzmienie z listu Kongregacji z polskim tekstem zatwierdzonym przez KEP. Polskich nazw nie tłumaczyłam sama, pochodzą z komunikatu Biura Prasowego KEP.

Łacina (Prot. N. 133/21) Polskie wezwanie (KEP, 2021) Pochodzenie według komunikatu KEP
Custos Redemptoris Opiekunie Odkupiciela Adhortacja Jana Pawła II „Redemptoris custos”
Servus Christi Sługo Chrystusa Homilia Pawła VI z 19 marca 1966 roku
Minister salutis Sługo zbawienia Homilia św. Jana Chryzostoma do Ewangelii Mateusza
Fulcimen in difficultatibus Podporo w trudnościach Wstęp do listu „Patris corde” Franciszka
Patronus exsulum Patronie wygnańców „Patris corde”, nr 5
Patronus afflictorum Patronie cierpiących „Patris corde”, nr 5
Patronus pauperum Patronie ubogich „Patris corde”, nr 5

Skąd pochodzą nowe wezwania?

Wszystkie siedem pochodzi z wcześniejszych tekstów papieży i Ojców Kościoła. Komunikat KEP dzieli je na dwie grupy:

  • Trzy wezwania o związku z Chrystusem: „Opiekun Odkupiciela”, „Sługa Chrystusa” i „Sługa zbawienia”. Biskup Piotr Greger, przewodniczący komisji liturgicznej KEP, nazwał tę grupę wymiarem pionowym.
  • Cztery wezwania o relacji do wiernych: „Podpora w trudnościach” i trzy tytuły patronackie. Pochodzą wprost z „Patris corde” i według komunikatu dopełniają litanię o wymiar poziomy.
  • „Opiekun” zamiast „Zbawiciel”: oficjalny polski tytuł adhortacji Jana Pawła II brzmi „Opiekun Zbawiciela”. W litanii zachowano słowo „Odkupiciel”, wierniejsze łacińskiemu „Redemptor”.
  • „Podporo”, a nie „pomocniku”: polski przekład „Patris corde” mówi o „pomocniku w chwilach trudnych”. Łacińskie „fulcimen” znaczy jednak dosłownie podporę, kolumnę.

Dlaczego starszy modlitewnik ma krótszy tekst?

Bo został wydrukowany przed 12 czerwca 2021 roku. Nie ma w tym żadnego błędu. Starsze modlitewniki wciąż leżą w ławkach wielu kościołów i ich tekst był poprawny w dniu wydania. Różnica polega tylko na brakujących siedmiu wezwaniach. Kto modli się z takiej książeczki, może wstawić je w miejscach podanych w liście kontrolnym wyżej albo korzystać z nowego wydruku:

  • Data wydania modlitewnika, zwykle na stronie redakcyjnej, od razu podpowiada, którą wersję masz w ręku.
  • Część starszych wydań ma też drobne różnice w pisowni, na przykład wielkie litery w „Stróżu” albo „Obrońco”. Tekstu to nie zmienia.
  • Litania sprzed 2021 roku zawiera dokładnie 25 wezwań skierowanych do Józefa.
  • Przy wspólnej modlitwie w kościele prowadzący zwykle czyta z aktualnego tekstu, więc dodatkowe wezwania usłyszysz od niego.

Jak odmawiać litanię do świętego Józefa?

Litanię do świętego Józefa odmawia się w trzech częściach. Najpierw wezwania do Trójcy Świętej, potem 32 wezwania do Józefa z odpowiedzią „módl się za nami”, na końcu „Baranku Boży”, werset i modlitwa. Mówiona spokojnym tempem zajmuje zwykle kilka minut. Nie ma przypisanej godziny ani dnia, a w pojedynkę odmawia się ją według tego samego tekstu.

Podział na prowadzącego i odpowiedzi

Przy modlitwie wspólnej w kościele, na różańcu czy w domu jedna osoba czyta wezwania, a pozostali odpowiadają. Na przykładzie z zatwierdzonego tekstu:

  1. Prowadzący: „Opiekunie Odkupiciela,” - wszyscy: „módl się za nami”.
  2. Prowadzący: „Podporo w trudnościach,” - wszyscy: „módl się za nami”.
  3. Prowadzący: „Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata,” - wszyscy: „przepuść nam, Panie”.
  4. Prowadzący: „Ustanowił go panem domu swego.” - wszyscy: „I zarządcą wszystkich posiadłości swoich”.
  5. Prowadzący czyta modlitwę „Boże, Ty w niewysłowionej Opatrzności...”, a wszyscy kończą: „Amen”.

Komunikat KEP przypomina jeszcze o jednej możliwości, którą Kongregacja dopuściła razem z nowym tekstem. Na początku i na końcu litanii można stosować zamiennie formuły znane z Litanii do Wszystkich Świętych. W praktyce, jak zaznacza konsultor komisji ks. Dominik Ostrowski, prawie się z niej nie korzysta.

Jak czytać litanię w pojedynkę?

Czytaj obie części, wezwanie i odpowiedź, półgłosem albo w myślach. Litania nie jest formułą, która „działa” po wypowiedzeniu słów. Katechizm Kościoła Katolickiego w punktach 2734-2737 opisuje modlitwę jako synowską ufność wobec Boga, a nie sposób na wymuszenie skutku. W punkcie 2683 KKK mówi o świętych, którzy wstawiają się za nami. W tym duchu warto czytać litanię:

  • Wolno zatrzymać się przy jednym wezwaniu, na przykład „Ozdobo życia rodzinnego”, i dopiero potem czytać dalej.
  • Nie musisz odmawiać wszystkiego za jednym razem. Liturgia nie narzuca tu tempa.
  • Własną intencję wypowiedz przed litanią, własnymi słowami, poza tekstem wezwań.
  • Na koniec warto przeczytać jeden z fragmentów Ewangelii omawianych niżej.

Jak przygotować litanię do druku?

Wystarczy jedna strona A4 i cztery zasady. Wydruk ma być czytelny w słabym świetle kościoła i dla starszych oczu, dlatego:

  1. Każde wezwanie w osobnym wierszu, a odpowiedzi „módl się za nami” nie powtarzaj 32 razy. Wystarczy jedna informacja nad listą.
  2. Odpowiedzi wiernych pogrubione, jak w tekście na tej stronie, żeby od razu odróżniały się od części prowadzącego.
  3. Czcionka co najmniej 12-14 pkt i tekst w dwóch kolumnach, jeśli ma się zmieścić na jednej kartce.
  4. Stopka ze źródłem: „Tekst wg komunikatu Biura Prasowego KEP, zatwierdzony 12 czerwca 2021 r.”. Dzięki niej za kilka lat łatwo sprawdzisz, czy wydruk jest nadal aktualny.

Ten sam układ przyda się przy innych litaniach do świętych, na przykład przy litanii do świętej Rity z pełnym tekstem.

Co oznaczają tytuły świętego Józefa w litanii?

Tytuły świętego Józefa w litanii mają trzy źródła. Część pochodzi wprost z Ewangelii, na przykład „najsprawiedliwszy” od Mt 1,19. Część to tytuły wypracowane w tradycji modlitwy, jak „Postrach duchów piekielnych”. Część to sformułowania papieży, zwłaszcza z listu apostolskiego „Patris corde” Franciszka z 8 grudnia 2020 roku. Przy czytaniu warto je od siebie odróżniać.

Który fragment Ewangelii nazywa Józefa sprawiedliwym?

Ewangelia według świętego Mateusza w rozdziale 1, wersecie 19. Józef dowiaduje się, że Maryja jest brzemienna, i zamierza oddalić Ją potajemnie, żeby nie narazić Jej na zniesławienie. Ewangelista opisuje go wtedy słowami:

„człowiekiem sprawiedliwym” - Mt 1,19, Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum, 1999

Od tego określenia pochodzi wezwanie „Józefie najsprawiedliwszy”. Forma najwyższa, „naj-”, to już język modlitwy, nie słowa Ewangelii. Taka różnica powtarza się w całej litanii.

Józef w Ewangeliach Mateusza i Łukasza

Ewangelie mówią o Józefie mało i nie przytaczają ani jednego jego słowa. Za to kilka sytuacji opisują bardzo konkretnie i to w nich mają oparcie tytuły z litanii:

  • Mt 1,18-25: Józef we śnie przyjmuje polecenie anioła, bierze Maryję do siebie i nadaje Dziecku imię Jezus. Stąd „Oblubieniec Bogarodzicy” i „Opiekun Odkupiciela”.
  • Mt 2,13-15: ucieczka do Egiptu z Dzieckiem i Matką. Na tym epizodzie opierają się „Troskliwy obrońca Chrystusa” i nowe wezwanie „Patron wygnańców”.
  • Łk 2,41-52: dwunastoletni Jezus zostaje w świątyni w Jerozolimie, a Maryja i Józef szukają Go przez trzy dni. Werset 51 mówi, że Jezus był im poddany.
  • Mt 1,1-16: rodowód, w którym Józef jest potomkiem Dawida. Stąd wezwanie „Przesławny potomku Dawida”.
  • Mt 13,55: mieszkańcy Nazaretu nazywają Jezusa „synem cieśli”. Z tej wzmianki wyrósł tytuł „Wzór pracujących”.

Opieka nad rodziną i Kościołem w Patris corde

Franciszek wydał „Patris corde” na 150. rocznicę ogłoszenia Józefa patronem Kościoła powszechnego. List ma siedem części, od „Ojciec umiłowany” po „Ojciec w cieniu”. W części piątej, „Ojciec z twórczą odwagą”, papież przypomina, jak Kościół wzywa Józefa:

„opiekun nieszczęśliwych, potrzebujących, wygnańców, cierpiących, ubogich, umierających” - Franciszek, list apostolski „Patris corde”, nr 5, 2020

Z tego zdania wzięto trzy nowe wezwania patronackie. Tytuł „Opiekunie Kościoła świętego”, zamykający listę, wiąże się z ogłoszeniem Józefa patronem Kościoła w 1870 roku, czyli właśnie z rocznicą, którą upamiętnia list Franciszka.

Skąd pochodzi werset „Ustanowił go panem domu swego”?

Z Psalmu 105 (104), werset 21. Psalmista mówi tam o Józefie egipskim, synu Jakuba, którego faraon postawił nad swoim domem. Liturgia przenosi te słowa na Józefa z Nazaretu, któremu Bóg powierzył swój „dom”: Maryję i Jezusa. Kto czyta litanię z Biblią w ręku, łatwo pomyli te dwie postacie, dlatego to rozróżnienie się przydaje.

Ta sama zasada obowiązuje przy innych świętych. Litania zbiera przydomki z różnych źródeł i nie każdy z nich jest cytatem z Pisma. Podobnie jest w litanii do świętego Jana Pawła II i litanii do świętego Ojca Pio.

Czy litania i nowenna do świętego Józefa to ta sama modlitwa?

Nie, litania i nowenna to dwie różne formy modlitwy. Litania to układ wezwań z powtarzaną odpowiedzią, odmawiany za jednym razem. Nowenna to cykl modlitwy przez dziewięć kolejnych dni, często przed uroczystością świętego Józefa 19 marca. Litania może być częścią nowenny, ale nie zmienia się przez to w inny tekst.

Czy cykl dziewięciu dni tworzy odrębną wersję litanii?

Nie. Fraza „litania dziewięciodniowa”, spotykana w wyszukiwarkach, nie jest tytułem żadnego osobnego tekstu zatwierdzonego przez Kościół. Opisuje po prostu zwyczaj odmawiania tej samej litanii przez dziewięć dni. Różnice między formami najlepiej widać w zestawieniu:

  • Litania do świętego Józefa: tekst zatwierdzony przez Stolicę Apostolską, polskie brzmienie z 2021 roku, odmawiana jednorazowo.
  • Nowenna do świętego Józefa: dziewięciodniowy cykl, którego treść zależy od wydania modlitewnika, bo nie ma jednej obowiązującej wersji.
  • Modlitwa do świętego Józefa: krótszy tekst własny albo tradycyjny, na przykład w sprawach rodziny. Więcej przykładów zebrałam w tekście modlitwa do świętego Józefa za rodzinę i w potrzebie.
  • Marzec: miesiąc, który pobożność ludowa wiąże ze świętym Józefem. To zwyczaj, a nie obowiązek liturgiczny.

Czy nabożeństwo do Przeczystego Serca Józefa ma ten sam tekst?

Nie. Nabożeństwo do Przeczystego Serca świętego Józefa to osobna forma pobożności z własnymi modlitwami. Opisana tu litania jest skierowana do Józefa, Oblubieńca Maryi, a jej tekst wyznaczają list Kongregacji z 2021 roku i uchwała KEP. Jeśli w broszurze znajdziesz wezwania do Serca Józefa, masz w ręku inną modlitwę, nie wersję omawianej litanii. Jej pochodzenie i status sprawdzisz w kancelarii swojej parafii albo w wydawnictwie, które ją wydało.

Józef, Oblubieniec Maryi, a Józef z Kupertynu

To dwie zupełnie różne postacie. Imię jest to samo, ale dzieli je półtora tysiąca lat:

  • Józef z Nazaretu: Oblubieniec Maryi i opiekun Jezusa, znany z Ewangelii Mateusza i Łukasza. Uroczystość 19 marca, wspomnienie Józefa Rzemieślnika 1 maja. Do niego skierowana jest litania.
  • Józef z Kupertynu: włoski franciszkanin konwentualny z XVII wieku, wspominany 18 września. Zwyczajowo uchodzi za patrona uczniów zdających egzaminy.
  • Józef egipski: syn Jakuba z Księgi Rodzaju, o którym mówi werset końcowy litanii, przeniesiony na Józefa z Nazaretu.

Podobne pomyłki zdarzają się przy patronach. Józef nie należy do Czternastu Świętych Wspomożycieli. Jest wśród nich za to święty Wit, patron rogozińskiej fary, o której piszę na tym portalu. Jeśli chcesz pójść dalej, przeczytaj Mt 1,18-25 i Łk 2,41-52, a potem jeszcze raz samą litanię albo wydrukuj ją według wskazówek powyżej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy litanię do świętego Józefa można odmawiać także poza marcem?

Tak. Marzec jest tradycyjnie miesiącem świętego Józefa, bo 19 marca przypada jego uroczystość, ale tekst litanii nie ma ograniczeń kalendarzowych. Można ją odmawiać w dowolnym miesiącu i dniu, samemu albo we wspólnocie.

Kiedy Kościół obchodzi święta świętego Józefa?

W kalendarzu liturgicznym są dwa dni. 19 marca to uroczystość świętego Józefa, Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny. 1 maja to wspomnienie świętego Józefa Rzemieślnika i w tym dniu w 2021 roku Kongregacja podpisała list o nowych wezwaniach. Jeśli chcesz sprawdzić, kogo jeszcze wspomina się danego dnia, zajrzyj do kalendarza imienin i patronów.

Czy do litanii można dołączyć intencję za rodzinę?

Tak, ale najlepiej przed litanią i własnymi słowami. Oddziel intencję od cytowanego tekstu, żeby nie wyglądała na dodatkowe oficjalne wezwanie. Tekst wezwań zostawia się w brzmieniu zatwierdzonym przez KEP.

Czy nagranie litanii musi mieć podkład muzyczny?

Nie. Litanię można recytować albo śpiewać, a podkład muzyczny to tylko sposób przygotowania nagrania. Słuchając nagrania, sprawdź, czy lektor czyta „Opiekunie Odkupiciela” i pozostałe wezwania z 2021 roku. Jeśli nie, nagrano starszą wersję.

Czy w tekście litanii warto umieszczać przypisy po każdym wezwaniu?

Raczej nie, bo przypisy rozbijają rytm modlitwy i utrudniają odpowiadanie. Lepiej zostawić tekst w całości, a objaśnienia i źródło podać osobno, pod spodem albo na drugiej stronie wydruku. Tak też zrobiłam w tym artykule.

Czy litanię można zakończyć wezwaniami „Chryste, usłysz nas” zamiast „Baranku Boży”?

Komunikat KEP z 2021 roku mówi, że Kongregacja dopuściła taką zamianę formuł na wzór Litanii do Wszystkich Świętych. Ten sam komunikat dodaje, że w praktyce się tego nie robi i nie ma takiej potrzeby. Przy wspólnej modlitwie trzymaj się wersji używanej we własnej parafii.

Agnieszka Rybarczyk - pochodzi z północnej Wielkopolski i od lat jeździ po miasteczkach między Obornikami, Wągrowcem a Chodzieżą, fotografując i opisując ceglane kościoły gotyckie.

Aktualizacja: październik 2026

Źródła i literatura

  1. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, list o dodaniu nowych wezwań do Litanii do św. Józefa, Prot. N. 133/21, Watykan, 1 maja 2021; polskie omówienie: Opus Dei, „Nowe wezwania w Litanii do św. Józefa”.
  2. Biuro Prasowe Konferencji Episkopatu Polski, „Polski tekst nowych wezwań w Litanii do świętego Józefa”, 2021 (uchwała KEP z 12 czerwca 2021); publikacja diecezjalna: Archidiecezja Przemyska, plik z tekstem litanii.
  3. Franciszek, list apostolski „Patris corde”, Rzym, 8 grudnia 2020.
  4. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum, Poznań 1999: Mt 1,1-25; Mt 2,13-15; Mt 13,55; Łk 2,41-52; Ps 105,21.
  5. Katechizm Kościoła Katolickiego, wydanie polskie, Pallottinum, Poznań 1994, nr 2683 i 2734-2737.
Agnieszka Rybarczyk
Agnieszka Rybarczyk

Agnieszka Rybarczyk pochodzi z północnej Wielkopolski i od lat jeździ po miasteczkach między Obornikami, Wągrowcem a Chodzieżą, fotografując i opisując ceglane kościoły gotyckie. Rogozińska fara jest dla niej najciekawszym z nich: z kamieniem węgielnym z 1526 roku, dwiema basztami schodowymi i sklepieniami prawie każdego rodzaju. Nie jest historyczką sztuki, przewodniczką z uprawnieniami ani osobą duchowną, nie pracuje też dla parafii. Pisze z publicznie dostępnych źródeł: katalogu parafii Archidiecezji Gnieźnieńskiej, artykułów encyklopedycznych, dawnej strony parafii zachowanej w Internet Archive i opisów zdjęć w Wikimedia Commons. Gdy źródła się różnią, jak przy imieniu fundatora fary, podaje obie wersje. Każdą poprawkę odnotowuje z datą.

Artykuły: 22