Przemysł II - zabójstwo króla w Rogoźnie w 1296 roku

Opracowała: Agnieszka Rybarczyk · stan na 7.11.2026

Spis treści

Król Przemysł II w skrócie: Gniezno 1295, Rogoźno 1296

Król Przemysł II był księciem wielkopolskim z dynastii Piastów. 26 czerwca 1295 r. arcybiskup Jakub Świnka koronował go w katedrze gnieźnieńskiej. Była to pierwsza koronacja od 1076 r. Niecałe osiem miesięcy później, 8 lutego 1296 r., napastnicy zabili go w Rogoźnie. Pochowano go w katedrze poznańskiej. Sprawców do dziś nie ustalono z pewnością.

Od lat jeżdżę między Obornikami, Wągrowcem a Chodzieżą i fotografuję ceglane kościoły gotyckie. W Rogoźnie prawie zawsze ktoś pyta mnie, czy „to tutaj zabili króla”. Ten tekst porządkuje odpowiedź. Oddzielam w nim to, co pewne, od przekazu kronik i od hipotez historyków. Najważniejsze daty w jednym miejscu:

• 14 października 1257 r. - narodziny Przemysła II, kilka miesięcy po śmierci ojca, Przemysła I.
• 1279 r. - po śmierci stryja Bolesława Pobożnego przejmuje całą Wielkopolskę.
• 1282 r. - układ w Kępnie z Mściwojem II, księciem gdańskim.
• 1290-1291 - krótko panuje w Krakowie.
• 26 czerwca 1295 r. - koronacja w Gnieźnie.
• 8 lutego 1296 r. - śmierć w Rogoźnie (Wikipedia: Rogoźno, stan 10.2026).

Czy Przemysł II był królem Polski?

Tak. Przemysł II był koronowanym królem Polski: arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka namaścił go i koronował 26 czerwca 1295 r. Jako król panował niecałe osiem miesięcy, do śmierci w Rogoźnie 8 lutego 1296 r. Od 1076 r. był pierwszym władcą ziem polskich z koroną na głowie. Tak przebieg panowania opisuje praca zbiorowa „Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego” pod red. Jadwigi Krzyżaniakowej (1997).

Nie należy go mylić z Przemysłem Ottokarem II, królem Czech, ani z ojcem, Przemysłem I. W wyszukiwarkach często pojawia się też forma „Przemysław”. To ta sama postać, bo dawne opracowania i kronikarze używali obu wersji imienia.

Lata panowania: od księcia poznańskiego do króla

Droga do korony trwała blisko czterdzieści lat. Przemysł II urodził się jako dziedzic ziemi poznańskiej, ale przez wiele lat rządził za niego stryj. Kolejne etapy pokazuje tabela.

Okres	Tytuł i zasięg władzy	Uwagi
1257-1273	dziedzic ziemi poznańskiej pod opieką stryja	rządy sprawuje Bolesław Pobożny
1273-1279	książę poznański	samodzielne rządy w dzielnicy poznańskiej
od 1279	książę całej Wielkopolski	po śmierci Bolesława Pobożnego
1290-1291	książę krakowski	krótki epizod, potem ustępuje Wacławowi II
od 1294	książę pomorski	po śmierci Mściwoja II, zgodnie z układem z 1282 r.
1295-1296	król Polski	od koronacji 26 czerwca 1295 do śmierci 8 lutego 1296

Ile trwało panowanie królewskie Przemysła II?

Panowanie królewskie Przemysła II trwało około 7,5 miesiąca, od 26 czerwca 1295 r. do 8 lutego 1296 r. Jako książę rządził Wielkopolską prawie 17 lat, a dzielnicą poznańską jeszcze dłużej. Tak różnie można więc odpowiedzieć na pytanie „ile lat panował”:

• jako król - mniej niż rok,
• jako książę wielkopolski - od 1279 do 1296 r.,
• jako władca Pomorza Gdańskiego - od 1294 r., czyli niespełna dwa lata,
• w Krakowie - kilka miesięcy na przełomie 1290 i 1291 r.

Czyim synem był Przemysł II?

Przemysł II był synem Przemysła I, księcia wielkopolskiego z linii wielkopolskiej Piastów, i Elżbiety, córki śląskiego księcia Henryka II Pobożnego. Urodził się 14 października 1257 r., kilka miesięcy po śmierci ojca, był więc pogrobowcem. Datę i pochodzenie podają opracowania naukowe, m.in. praca pod red. J. Krzyżaniakowej (1997).

Pogrobowiec Przemysła I

Przemysł I zmarł w 1257 r., zanim syn przyszedł na świat. Dla Wielkopolski miało to konkretne skutki. Dzielnica nie straciła męskiego dziedzica, ale przez kilkanaście lat rządził nią dorosły krewny. Dziecko trafiło pod opiekę rodziny ojca, a matka wkrótce zmarła. Pochodzenie łączyło więc dwie piastowskie linie:

• wielkopolską po ojcu, Przemyśle I,
• śląską po matce, Elżbiecie, córce Henryka II Pobożnego, który zginął pod Legnicą w 1241 r.,
• stryja Bolesława Pobożnego, który przez lata zastępował chłopcu ojca,
• siostry, które przez małżeństwa wiązały dwór poznański z innymi dworami.

Kto wychowywał młodego księcia?

Młodego Przemysła wychowywał stryj, Bolesław Pobożny, książę kaliski, a potem całej Wielkopolski. Około 1273 r. przekazał bratankowi dzielnicę poznańską. Po śmierci Bolesława w 1279 r. Przemysł przejął całą Wielkopolskę. Bolesław nie miał synów, więc Przemysł został ostatnim męskim przedstawicielem tej gałęzi rodu. Ten fakt zaważył później na sporach o jego spadek.

Kto koronował Przemysła II?

Przemysła II koronował 26 czerwca 1295 r. w katedrze gnieźnieńskiej arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka. Była to pierwsza koronacja królewska na ziemiach polskich od 1076 r., czyli od koronacji Bolesława Śmiałego. Symbolem odnowionego królestwa stał się orzeł w koronie na pieczęci majestatycznej. Badacze uważają go za początek godła Polski (Krzyżaniakowa red., 1997).

Arcybiskup Jakub Świnka i odnowienie Królestwa

Jakub Świnka, arcybiskup gnieźnieński od 1283 r., był najważniejszym rzecznikiem zjednoczenia rozbitych dzielnic. Nie należy go mylić z innymi arcybiskupami gnieźnieńskimi o imieniu Jakub. W jego planie korona miała łączyć ziemie, które od ponad 150 lat miały osobnych książąt. Kościół był wtedy jedyną instytucją obejmującą wszystkie dzielnice. Przy koronacji w 1295 r. liczyły się:

• miejsce - katedra gnieźnieńska, związana z grobem św. Wojciecha i pierwszymi koronacjami piastowskimi,
• koronator - metropolita gnieźnieński, czyli zwierzchnik kościelnej prowincji obejmującej ziemie polskie,
• uczestnicy - biskupi prowincji, choć nie wszyscy byli obecni,
• moment - niespełna rok po przejęciu Pomorza Gdańskiego, które wzmocniło pozycję Przemysła.

Rogoźno do dziś należy do archidiecezji gnieźnieńskiej, do dekanatu rogozińskiego w rejonie wągrowieckim (archidiecezja.pl, stan 10.2026). Skąd to się wzięło, wyjaśniam w tekście o tym, dlaczego Rogoźno należy do archidiecezji gnieźnieńskiej.

Orzeł w koronie na pieczęci majestatycznej

Na pieczęci majestatycznej Przemysła II pojawił się orzeł w koronie i napis, który dobrze oddaje program całej koronacji:

„Reddidit ipse Deus victricia signa Polonis” (Sam Bóg przywrócił Polakom zwycięskie znaki) - napis otokowy pieczęci majestatycznej Przemysła II, 1295; omawiany w pracy „Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego”, red. J. Krzyżaniakowa, Poznań 1997

Orzeł nie był w Wielkopolsce nowym znakiem, bo używali go już wcześniej książęta piastowscy. Nowe było połączenie orła z koroną i z ideą całego królestwa, a nie jednej dzielnicy.

Dlaczego koronacja w 1295 roku była ważna?

Koronacja z 1295 r. zakończyła 219-letnią przerwę bez króla na ziemiach polskich, trwającą od 1076 r. Pokazała też, że rozbicie dzielnicowe można przezwyciężyć. Gdy w 1320 r. koronował się Władysław Łokietek, nawiązywał już do tradycji odnowionej przez Przemysła II. Historycy wymieniają kilka powodów, dla których to wydarzenie się liczy:

1. przywróciło godność królewską po ponad dwóch stuleciach,
2. związało koronę z Gnieznem i metropolią gnieźnieńską,
3. wprowadziło orła w koronie jako znak państwa,
4. stworzyło precedens, na który powoływali się następcy,
5. połączyło pod jedną władzą Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie.

Co zrobił Przemysł II?

Przemysł II połączył Wielkopolskę z Pomorzem Gdańskim, krótko rządził w Krakowie i w 1295 r. przywrócił godność królewską po ponad 200 latach. Za jego koronacji orzeł w koronie stał się znakiem państwa. Tak jego dorobek streszczają historycy w pracy „Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego” (1997). Ocena znaczenia jego panowania pochodzi z tej literatury, nie ode mnie.

Pomorze Gdańskie i układ w Kępnie

W 1282 r. w Kępnie Przemysł II zawarł układ z Mściwojem II, ostatnim księciem gdańskim z rodu Sobiesławiców. Mściwój nie miał męskiego potomka i przekazał Przemysłowi prawa do Pomorza Gdańskiego. Gdy zmarł w 1294 r., Przemysł objął Pomorze. Z tego układu wynika kilka rzeczy:

• Pomorze Gdańskie zostało pokojowo połączone z Wielkopolską, bez wojny,
• Wielkopolska zyskała dostęp do Bałtyku i do handlu przez Gdańsk,
• wzrosła rywalizacja z margrabiami brandenburskimi, którzy też mieli plany wobec Pomorza,
• Przemysł II zyskał przewagę nad innymi książętami przed koronacją.

Kraków 1290-1291: krótki epizod

Przemysł II rządził w Krakowie od 1290 do 1291 r., czyli kilka miesięcy. Przejął miasto po śmierci Henryka IV Probusa, a w 1291 r. ustąpił Wacławowi II, królowi Czech. Z Krakowa wywiózł do Wielkopolski insygnia królewskie. Według części badaczy przygotowywał już wtedy przyszłą koronację.

Jak zginął król Przemysł II?

Król Przemysł II zginął 8 lutego 1296 r. w Rogoźnie, niecałe osiem miesięcy po koronacji w Gnieźnie. Według kronik napadnięto go w czasie zapustów i zabito. Historycy łączą zamach z margrabiami brandenburskimi, a część z nich także z wielkopolskimi rodami. Sprawców nigdy jednoznacznie nie ustalono (Kronika wielkopolska, wyd. 1970; Wikipedia: Rogoźno, stan 10.2026).

8 lutego 1296: co przekazują kroniki

Najważniejsze relacje pochodzą z kronik i roczników spisanych w różnym czasie. Opisują ten sam napad, ale różnie rozkładają akcenty:

• Kronika wielkopolska (edycja krytyczna B. Kürbis, Monumenta Poloniae Historica, seria nowa, t. VIII, 1970) - podaje okoliczności napadu na króla w Rogoźnie w czasie zapustów,
• roczniki małopolskie, m.in. Rocznik Traski - krótkie zapiski o śmierci króla,
• Jan Długosz, „Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego” (wyd. PWN, 1974) - przekaz z XV w., bogatszy w szczegóły, ale spisany prawie dwa stulecia po wydarzeniach,
• późniejsza tradycja - legendy i opowieści, których nie potwierdzają źródła z epoki.

Parafraza: według Kroniki wielkopolskiej na króla napadnięto w Rogoźnie w czasie zapustów, a napastnicy działali na rzecz margrabiów brandenburskich - Kronika wielkopolska, oprac. Brygida Kürbis, MPH s.n. t. VIII, 1970

Pewne są data i miejsce. Reszta to przekaz kronik i interpretacja historyków. Nie podaję dramatycznych szczegółów, które krążą w internecie, bo nie mają oparcia w źródłach.

Kto stał za zabójstwem: hipotezy historyków

Kto stał za zabójstwem Przemysła II, nie wiadomo na pewno. Najczęściej wskazuje się margrabiów brandenburskich, a jako możliwych pomocników wielkopolskie rody Nałęczów i Zarembów. Ten drugi wątek pochodzi głównie od Długosza. Zestawienie hipotez opiera się na pracy pod red. J. Krzyżaniakowej (1997):

Hipoteza	Na czym się opiera	Status
Margrabiowie brandenburscy	przekazy kronik z epoki, rywalizacja o Pomorze Gdańskie	najczęściej przyjmowana, ale bez dowodu rozstrzygającego
Udział rodów wielkopolskich (Nałęcze, Zarembowie)	głównie Jan Długosz, XV w.	sporna, zależna od późnego przekazu
Nieudana próba porwania	analiza przebiegu napadu	hipoteza części badaczy
Zemsta za śmierć Ludgardy	późniejsze legendy	tradycja, nie fakt historyczny

Gdzie pochowano Przemysła II?

Przemysła II pochowano w katedrze poznańskiej na Ostrowie Tumskim, w mieście, gdzie się urodził i z którego rządził Wielkopolską. Katedra poznańska jest też miejscem pochówku pierwszych Piastów. Rogoźno było więc miejscem śmierci króla, ale nie jego grobu.

Kim była żona Przemysła II?

Przemysł II był żonaty trzy razy: z Ludgardą meklemburską (zm. 1283), z Ryksą, królewną szwedzką, i z Małgorzatą brandenburską. Jedyne dziecko, córka Ryksa Elżbieta, pochodziło z drugiego małżeństwa. Później została królową czeską. Imiona i kolejność małżeństw podaję za pracą „Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego” (1997).

Ludgarda, Ryksa, Małgorzata i córka Ryksa Elżbieta

Każde z tych małżeństw miało znaczenie polityczne, co w tamtym czasie było regułą w rodzinach książęcych:

1. Ludgarda meklemburska - pierwsza żona, ślub ok. 1273 r., zmarła w 1283 r. bez potomstwa,
2. Ryksa szwedzka - druga żona, córka króla Szwecji, matka Ryksy Elżbiety, zmarła kilka lat po ślubie,
3. Małgorzata brandenburska - trzecia żona, poślubiona w 1293 r., z rodu margrabiów, z którymi później łączono zamach,
4. Ryksa Elżbieta - córka, urodzona w 1288 r., później żona Wacława II, króla Czech, i królowa czeska.

Czy Przemysł II miał dzieci?

Tak, ale tylko jedno. Ryksa Elżbieta urodziła się z małżeństwa z Ryksą szwedzką. Król nie zostawił syna. Po jego śmierci w 1296 r. o Wielkopolskę zaczęli rywalizować inni Piastowie, m.in. Władysław Łokietek i książęta głogowscy.

Legenda o Ludgardzie: co jest tradycją?

Ludgarda zmarła w 1283 r. w niejasnych okolicznościach. Późniejsze przekazy i legendy obwiniały o to męża. To tradycja, nie ustalony fakt. Część legend wiąże nawet zamach w Rogoźnie z karą za jej śmierć. Rzetelne opracowania traktują te opowieści jako element pamięci zbiorowej, a nie dowód. Do tej samej kategorii należy opowieść o początkach Rogoźna, którą omawiam w tekście Mieszko I i Dobrawa a Rogoźno.

• Fakt: Ludgarda zmarła w 1283 r.
• Przekaz późniejszy: podejrzenia wobec męża.
• Legenda: związek jej śmierci z zamachem z 1296 r.
• Stan badań: brak dowodu, który rozstrzygałby sprawę.

Rogoźno w 1296 roku: miasto, gród i parafia

W chwili śmierci Przemysła II Rogoźno było miastem od 24 kwietnia 1280 r. (Wikipedia: Rogoźno, stan 10.2026). Parafia św. Wita ma korzenie w XIII wieku. Obecnej ceglanej fary jeszcze wtedy nie było: jej kamień węgielny położono 3 lipca 1526 r. (Wikipedia: Kościół św. Wita w Rogoźnie). Zamach z 1296 r. nie ma więc związku z dzisiejszym budynkiem kościoła.

Czy fara św. Wita istniała w 1296 roku?

Nie, obecna fara nie istniała w 1296 r. Kamień węgielny Rogozińskiej Fary położono 3 lipca 1526 r., czyli 230 lat po zamachu. Inskrypcja z tą datą jest na ścianie prezbiterium. Parafia jednak istniała: archidiecezja gnieźnieńska podaje, że jej dzieje sięgają XIII wieku. Według dawnej strony parafii z 2019 r. pierwsza wzmianka pochodzi z 1256 r., a pierwotny kościół był drewniany. Szerzej opisuję to w tekście historia parafii św. Wita.

• Przed 1256 r. - parafia już istnieje (według dawnej strony parafii z 2019 r.).
• 1280 r. - Rogoźno ma prawa miejskie.
• 1296 r. - śmierć króla, stoi jeszcze drewniany kościół.
• 1526 r. - początek budowy ceglanego kościoła.
• 1932 r. - wpis fary do rejestru zabytków.

Jak wyglądało Rogoźno w czasach Przemysła II?

Rogoźno w 1296 r. było młodym miastem: prawa miejskie miało od 16 lat. Funkcjonował też gród i parafia z drewnianym kościołem. Wiele więcej o samej zabudowie źródła nie mówią. Nie podaję, kto nadał prawa miejskie, ani gdzie dokładnie stał gród, bo nie mam na to pewnego źródła. Szczegóły zebrałam w tekstach prawa miejskie Rogoźna z 1280 roku oraz Rogoźno w średniowieczu.

Pamięć o Przemyśle II w Rogoźnie i Poznaniu

Pamięć o Przemyśle II w Rogoźnie opiera się przede wszystkim na dacie 8 lutego 1296 r., którą miasto podaje w swojej historii (Wikipedia: Rogoźno, stan 10.2026). W Poznaniu przypominają o nim katedra, w której go pochowano, oraz wzgórze zamkowe kojarzone z jego imieniem. Na rocznicowe wydarzenia i lokalne upamiętnienia najlepiej zapytać w Urzędzie Miejskim w Rogoźnie.

Co z tamtych wydarzeń zobaczysz dziś w Rogoźnie?

Budynków z 1296 r. w Rogoźnie nie zobaczysz. Możesz za to obejść miejsca, które łączą się z tą historią pośrednio. Fotografując farę, zawsze przypominam sobie, że pod jej ceglanymi ścianami kryje się parafia starsza od samego zamachu. Spacer warto ułożyć tak:

1. Fara św. Wita przy ul. Kościelnej 10 - późnogotycki kościół z 1526 r., parafia z tradycją sięgającą XIII w.,
2. inskrypcja na ścianie prezbiterium z datą 3 lipca 1526 r., najstarsza pewna data budynku,
3. dwie baszty ze schodami na poddasze, opisywane na dawnej stronie parafii z 2019 r. jako unikalny układ,
4. Jezioro Rogozińskie, zza którego najlepiej widać bryłę kościoła,
5. informacje w Urzędzie Miejskim o aktualnych tablicach i wydarzeniach rocznicowych.

Gdzie szukać Przemysła II w Poznaniu i Gnieźnie?

Ślady Przemysła II znajdziesz w trzech miejscach: w katedrze poznańskiej (grób), w katedrze gnieźnieńskiej (koronacja 1295) i na poznańskim wzgórzu zamkowym. Taki objazd zajmuje jeden dzień:

• katedra poznańska na Ostrowie Tumskim - miejsce pochówku króla,
• katedra gnieźnieńska - miejsce koronacji z 26 czerwca 1295 r.,
• Zamek Królewski w Poznaniu na wzgórzu zwanym Górą Przemysła - odbudowana rezydencja, kojarzona z Przemysłem II,
• Rogoźno - miejsce śmierci, około godziny jazdy z Poznania na północ.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie koronowano Przemysła II?

W katedrze gnieźnieńskiej, 26 czerwca 1295 r. Wybór Gniezna podkreślał ciągłość z pierwszymi koronacjami piastowskimi i rolę metropolii gnieźnieńskiej. Koronację przeprowadził arcybiskup Jakub Świnka.

Jak nazywa się II król Polski?

Drugim koronowanym królem Polski był Mieszko II Lambert, koronowany w 1025 r., po swoim ojcu Bolesławie Chrobrym. Przemysł II nie był drugim królem. Był pierwszym koronowanym władcą od 1076 r., czyli po ponad dwustu latach przerwy.

Czym różni się Przemysł I od Przemysła II?

Przemysł I, zmarły w 1257 r., był księciem wielkopolskim i ojcem Przemysła II. Nigdy nie był królem. Koronę zdobył dopiero jego syn, który urodził się już po śmierci ojca.

Ile lat miał Przemysł II, gdy zginął?

Przemysł II miał 38 lat. Urodził się 14 października 1257 r. w Poznaniu, a zginął 8 lutego 1296 r. w Rogoźnie. Był więc w pełni sił, a jego śmierć przerwała dopiero rozpoczęte panowanie królewskie.

Jakie są ciekawostki o Przemyśle II?

Urodził się po śmierci ojca, a na jego pieczęci majestatycznej pojawił się orzeł w koronie, uznawany za początek godła Polski. Z Krakowa wywiózł do Wielkopolski insygnia królewskie. Zginął w Rogoźnie niecałe osiem miesięcy po koronacji.

Czy w Rogoźnie wiadomo, gdzie dokładnie zginął król?

Nie. Źródła podają miasto i datę, ale nie wskazują dokładnego miejsca, które można by dziś pokazać. Na pewno nie był to obecny kościół św. Wita, bo ten zaczęto budować dopiero w 1526 r.

Co stało się z władzą po śmierci Przemysła II?

Przemysł II nie zostawił syna, więc korona nie przeszła na następcę. O Wielkopolskę rywalizowali Władysław Łokietek i książęta głogowscy, a Wacław II, król Czech, koronował się w Gnieźnie w 1300 r. Odnowione przez Przemysła królestwo przetrwało jednak jako idea, do której nawiązał Łokietek w 1320 r.

Źródła i literatura

1. Kronika wielkopolska, oprac. Brygida Kürbis, Monumenta Poloniae Historica, seria nowa, t. VIII, Warszawa 1970.
2. Jan Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, wyd. PWN, Warszawa 1974 (księgi obejmujące lata 1295-1296).
3. Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, red. Jadwiga Krzyżaniakowa, Instytut Historii UAM, Poznań 1997.
4. Wikipedia: Rogoźno (stan 10.2026).
5. Wikipedia: Kościół św. Wita w Rogoźnie (stan 10.2026).
6. Archidiecezja Gnieźnieńska: Rogoźno, parafia pw. św. Wita (stan 10.2026).
7. Kościół św. Wita w Rogoźnie, red. Edmund Ławniczak, Rogozińskie Centrum Kultury, Rogoźno 2003.
8. Zdjęcie wyróżniające: Red 81, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.